کاریگەریی گۆڕانکارییە ئابووری و سیاسییەکان لەسەر تەندروستیی منداڵانی کورد
سۆنیا میناپاک؛ خوێندکاری بەشی مایکڕۆبایۆڵۆجی پزیشکی
پوختە
تەندروستیی منداڵان یەکێکە لە گرنگترین نیشاندەرەکانی گەشەکردنی کۆمەڵایەتی و مرۆیی. لە کوردستان، منداڵان ڕاستەوخۆ کاریگەریی گۆڕانکارییە ئابووری و سیاسییەکانیان لەسەرە. هەژاری، بێکاری، سنوورداربوونی دەستپێڕاگەیشتن بە خزمەتگوزارییە تەندروستییەکان و گوشارە سیاسییەکان، مەترسییە جەستەیی و دەروونییەکانی بۆ ئەم گرووپە هەستیارە زیاد کردووە.
ئەم نووسینە بەدواداچوون بۆ کاریگەریی بارودۆخی ئابووری و سیاسی لەسەر تەندروستیی جەستەیی و دەروونیی منداڵانی کورد و دەرئەنجامە کۆمەڵایەتییەکان و ستراتیژییەکانی باشترکردنی بارودۆخیان دەکات.
پێشەکی
نەتەوەی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، بەهۆی پێگەی تایبەتی جوگرافی و سیاسییەوە هەمیشە ڕووبەڕووی سنووردارکردنی ئابووری و کۆمەڵایەتی بووەتەوە. منداڵان، وەک گرووپێکی لاواز، زۆرترین کاریگەریی ئەم سنووردارکردنانەیان لەسەرە. هەژاری، گەمارۆکان، ناسەقامگیریی سیاسی، نەبوونی ژێرخانی پزیشکی، مەترسییەکی زۆری لەسەر تەندروستیی جەستەیی و دەروونیی منداڵان دروست کردووە.
تێگەیشتن لەم چالێنجانە لە ڕوانگەی زانستی و کۆمەڵایەتییەوە گرنگە و دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە داڕشتنی بەرنامەی خۆپاراستن و چارەسەریی کاریگەر.
١- کاریگەریی بارودۆخی ئابووری لەسەر تەندروستیی منداڵانی کورد
بەدخۆراکی و کەمیی ماددە خۆراکییەکان: هەژاریی ئابووری دەستپێڕاگەیشتن بە خۆراکە تەندروستەکانی دەوڵەمەند بە ڤیتامین و پڕۆتین سنووردار دەکات، ئەمەش گەشەی جەستەیی و دەروونیی منداڵان دەخاتە مەترسییەوە.
دەستپێڕاگەیشتن بە خزمەتگوزارییە تەندروستییە سنووردارەکان: نەبوونی پارە و سەرچاوە دەستپێڕاگەیشتن بە ڤاکسین و دەرمان و چاودێریی خۆپارێزی بۆ منداڵان کەم دەکاتەوە.
نەخۆشییە درێژخایەن و تووشبووەکان: هەژاری و ناتەواویی بارودۆخی ژیان بووەتە هۆی زیادبوونی تووشبوون بە نەخۆشییە درێژخایەنەکان و نەخۆشییەکانی کۆئەندامی هەناسەدان و هەوکردنە ڤایرۆسی و بەکتریاییەکان.
٢- کاریگەریی هەلومەرجی سیاسی لەسەر تەندروستیی منداڵانی کورد
نائەمنی و ناسەقامگیریی ناوچەیی: شەڕ و هەڕەشە ئەمنییەکان و گوشارە سیاسییەکان دەبنە هۆی گوشار و دڵەڕاوکێ لە منداڵاندا و کاریگەریی لەسەر گەشەی دەروونییان هەیە.
دەستپێڕاگەیشتن بە پەروەردە و تەندروستیی سنووردار: سیاسەتی نایەکسانی و چڕبوونەوەی سەرچاوەکان لە ناوچە ناوەندییەکان، دەستپێڕاگەیشتنی منداڵانی کورد بۆ قوتابخانە و ناوەندە تەندروستییەکانی سنووردار کردووە.
دەرئەنجامەکانی کۆچ و ئاوارەبوون: ئەو خێزانانەی بەهۆی گوشارە سیاسی یان ئابوورییەکانەوە ناچارن کۆچ بکەن، ڕووبەڕووی ئاستەنگی جیددیی تەندروستیی جەستەیی و دەروونی دەبنەوە بۆ منداڵەکانیان.
٣- دەرئەنجامە پزیشکی و کۆمەڵایەتییەکان
زیادبوونی نەخۆشییە درم و درێژخایەنەکان لەنێو منداڵانی کورددا.
کەمبوونەوەی گەشەی جەستەیی و دەروونی بەهۆی بەدخۆراکی و نەبوونی چاودێریی تەندروستی.
زیادبوونی دڵەڕاوکێ و خەمۆکی و تێکچوونی دەروونی لە منداڵان و هەرزەکاراندا.
کاریگەریی نەرێنی لەسەر پەروەردەی منداڵان و گەشەسەندنی کۆمەڵایەتی، لەگەڵ دەرئەنجامە درێژخایەنەکانی بۆ کۆمەڵگە.
٤- چارەسەری پێشنیارکراو
دانانی بەرنامەی تایبەتی خۆراک بۆ منداڵانی کورد لە ناوچە بێبەشەکان.
بەهێزکردنی دەستپێڕاگەیشتن بە ڤاکسین و چاودێریی خۆپارێزی بە پاڵپشتیی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان.
دابینکردنی بەرنامەی پاڵپشتیی دەروونی و پەروەردەیی بۆ منداڵان لە خێزان و قوتابخانەکان.
پەرەپێدانی ژێرخانی تەندروستیی ناوخۆیی بۆ کەمکردنەوەی پشتبەستن بە ناوەندەکانی شار و زیادکردنی ڕووماڵکردنی تەندروستی.
هاوکاری لەگەڵ ڕێکخراوە ناحکومییەکان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان بۆ قەرەبووکردنەوەی کەمیی سەرچاوەکان و پەروەردەکردنی خێزانەکان سەبارەت بە تەندروستی و خۆپارێزی.
ئەنجام
هەلومەرجی ئابووری و سیاسی ڕۆڵێکی گرنگ لە تەندروستیی جەستەیی و دەروونیی منداڵانی کورددا دەبینێت. هەژاری و گوشارە سیاسییەکان و کەمیی سەرچاوەکان و ناسەقامگیریی کۆمەڵایەتی بووەتە هۆی زیادبوونی نەخۆشییە دەروونییەکان و تێکچوونەکان. گرنگیدان بەم کێشانە لە ڕوانگەی زانستی و پزیشکی و کۆمەڵایەتییەوە زۆر پێویستە و دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ باشترکردنی ڕەوشی ژیان و بەرەوپێشبردنی تەندروستی و بەردەوامیی دانیشتووانی کورد. جێبەجێکردنی بەرنامەی زانستی و پەروەردەیی و پاڵپشتی نەک تەنها تەندروستیی منداڵان مسۆگەر دەکات، بەڵکوو نیشانەی دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و بەرپرسیارێتیی مرۆیی کۆمەڵگە و حکومەتەکانە.
